Maher Publication معرفت و بصیرت اسلامی 3060-7639 3 پاییز 1404 1404 05 27 The Epistemological Structure of Iʿtibārī (Constructed) Concepts in the Thought of Allameh Tabataba’i and Their Social Implications ساختار معرفت‌شناختی اعتباریات در اندیشۀ علامه طباطبایی و پیامدهای اجتماعی آن 1 16 10.61838/iki.230 FA فاطمه عباسی گروه الهیات و فلسفه اسلامی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. محمود عبایی کوپائی گروه الهیات و فلسفه اسلامی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. محمد کاظم رضازاده جودی گروه الهیات و فلسفه اسلامی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 1403/12/02 The theory of iʿtibārīyāt (constructed concepts) in the thought of Allameh Tabataba’i is not merely a linguistic or logical distinction from ḥaqīqī (real) perceptions; rather, it provides a philosophical and epistemological framework for explaining the emergence, function, and transformation of fundamental concepts that structure human voluntary and social life. This article, focusing on the inner structure of iʿtibārīyāt, analyzes six key features and four main types of them, while examining their relation to philosophical categories such as fiṭrah (primordial disposition), practical reason, and the active faculties of the human being. The findings indicate that iʿtibārī concepts, within Tabataba’i’s intellectual system, are not merely products of subjective will, but are formed in the process of interaction between objective necessities and the mechanisms of practical reason. The conceptual duality of “pre-social/post-social,” together with characteristics such as subjectivity, changeability, external effects, and the incapacity for demonstrative proof, provides a foundation for philosophical reconsideration of the human sciences on Islamic grounds. Thus, Tabataba’i’s theory of iʿtibārīyāt can be regarded as an attempt toward unifying epistemological, ontological, and social dimensions in the understanding of the human being. نظریۀ اعتباریات در اندیشۀ علامه طباطبایی، صرفاً تمایزی زبانی یا منطقی با ادراکات حقیقی نیست؛ بلکه چارچوبی فلسفی و معرفت‌شناختی برای تبیین چگونگی پدیدآیی، کارکرد و تحول مفاهیم بنیادینی ارائه می‌دهد که زندگی ارادی و اجتماعی انسان را سامان می‌بخشند. این مقاله با تمرکز بر ساختار درونی اعتباریات، به تحلیل شش ویژگی کلیدی و چهار گونۀ اصلی آن‌ها می‌پردازد و نسبت این مفاهیم را با مقولات فلسفی‌ای همچون فطرت، عقل عملی و قوای فعالۀ انسانی مورد واکاوی قرار می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفاهیم اعتباری، در منظومۀ فکری علامه طباطبایی، صرفاً حاصل ارادۀ ذهنی نیستند، بلکه در فرآیند تعامل میان ضرورت‌های عینی و سازوکار عقل عملی شکل می‌گیرند. دوگانگی مفهومی «قبل‌الاجتماع / بعدالاجتماع» در کنار ویژگی‌هایی چون ذهنی‌بودن، تغییرپذیری، آثار خارجی داشتن، و ناتوانی از اثبات برهانی، بستری برای بازاندیشی فلسفی در علوم انسانی مبتنی بر مبانی اسلامی فراهم می‌سازد. بدین‌سان، نظریۀ اعتباریات علامه طباطبایی را می‌توان کوششی در جهت وحدت‌بخشی میان ابعاد معرفت‌شناختی، هستی‌شناختی و اجتماعی در فهم انسان قلمداد کرد.

https://journaliki.com/index.php/journaliki/article/download/230/164