Maher Publication معرفت و بصیرت اسلامی 3060-7639 3 زمستان 1404 1404 10 01 Expediency and Its Role in Deriving Rulings for Emerging Issues مصلحت و نقش آن در استنباط احکام مسائل مستحدثه 1 17 FA منصور عبد الكريم علی الساعدی دانشجوی دکتری، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. محمد امین فرد دانشیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. احمد مرتاضی دانشیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. Journal Article 1404/02/10 <p>The extensive social, scientific, and technological transformations of the present era have given rise to newly emerging issues, and consequently new questions, for many of which there is no explicit text in the Qur’an and Sunnah. This study aims to elucidate the special status of the principle of expediency (maslaha) in the process of deriving rulings (ahkam) for emerging issues (masāʾil mustahdatha) in Islamic jurisprudence, particularly within the Shiʿa school of thought. In this regard, while explaining the concepts of expediency (maslaha), juristic preference (istihsan), and blocking the means (sadd al-dhara’i), the research examines the theoretical and practical distinctions and boundaries between these concepts, clarifying that expediency—unlike istihsan and sadd al-dhara’i—is oriented toward public interests and the overarching objectives of the Shariʿa (maqasid al-shariʿa). By classifying emerging issues into novel topics with a traditional nature and entirely unprecedented topics, the study emphasizes the importance of precise identification of the subject matter and the use of contemporary and specialized sciences alongside the foundational principles of ijtihad. Based on this approach, deriving rulings for emerging issues depends on the interaction between reason (ʿaql), scientific expertise, customary rational practice (ʿurf ʿuqala’i), and principled ijtihad. Moreover, adherence to the criteria for validating expediency—such as non-contradiction with explicit texts, consensus (ijmaʿ), and the objectives of the Shariʿa—is presented as a safeguard for the authenticity of jurisprudence. The findings indicate that the principle of expediency, provided that definitive texts and the essential purposes of religion are respected, serves as a dynamic and reliable tool for deriving rulings for new issues. This enables the jurist to issue rulings that address contemporary needs while remaining in harmony with the values of the Shariʿa, through a proper understanding of new realities and the use of reason and experience. However, such an endeavor requires careful vigilance against potential risks, such as deviation from explicit texts or the intrusion of non-Sharʿi motives. Ultimately, it can be concluded that the dynamism and effectiveness of Imamiyyah jurisprudence depend on a methodical consideration of expediency, without departing from the authentic foundations of ijtihad.</p> <p>تحولات گسترده اجتماعی، علمی و فناوری عصر حاضر، مسائل نوپدیدی و به تبع آن پرسش‌های تازه‌ای را پیش روی فقه اسلامی نهاده که برای بسیاری از آن‌ها نص صریحی در کتاب و سنت وجود ندارد. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه ویژه اصل مصلحت در فرآیند استنباط احکام مسائل مستحدثه در فقه اسلامی، به ویژه مکتب شیعه، سامان یافته است. در این راستا، ضمن تبیین مفاهیم مصلحت، استحسان و سد ذرایع، به تفاوت‌ها و مرز‌بندی‌های نظری و عملی این مفاهیم پرداخته می‌شود و بیان می‌گردد که مصلحت، برخلاف استحسان و سد ذرایع، ناظر به مصالح عمومی و مقاصد کلان شریعت است. پژوهش حاضر با دسته‌بندی مسائل مستحدثه به موضوعات نوپدید با ماهیت سنتی و موضوعات کاملاً بی‌سابقه، بر اهمیت شناسایی دقیق موضوع و به‌کارگیری علوم معاصر و تخصصی در کنار مبانی اجتهادی تأکید دارد. بر این مبنا، استنباط احکام مسائل مستحدثه وابسته به تعامل عقل، تخصص علمی، عرف عقلایی و اجتهاد اصولی است. همچنین، رعایت ضوابط اعتبارسنجی مصلحت، مانند عدم تعارض با نص صریح، اجماع و مقاصد شریعت، به‌عنوان ضامن اصالت فقه مطرح شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که اصل مصلحت، به شرط رعایت نصوص قطعی و اهداف اساسی دین، ابزاری پویا و قابل اعتماد برای استنباط احکام مسائل نوپدید است؛ به گونه‌ای که فقیه می‌تواند با درک صحیح واقعیات جدید و بهره‌گیری از عقل و تجربه، احکامی صادر کند که پاسخ‌گوی نیازهای روز و هماهنگ با ارزش‌های شریعت باشد. البته این کار نیازمند مراقبت دقیق نسبت به آسیب‌هایی مانند احتمال عدول از نص یا ورود انگیزه‌های غیرشرعی است. نهایتاً می‌توان گفت پویایی و کارآمدی فقه امامیه در گرو توجه روش‌مند به مصلحت، بدون عدول از مبانی اصیل اجتهاد است.</p> https://journaliki.com/index.php/journaliki/article/download/251/163