Maher Publication معرفت و بصیرت اسلامی 3060-7639 در دست انتشار 1405 12 01 The Manifestation of Religious Knowledge in the Mourning Rituals of Muharram: A Comparative Analysis of the Periods of Shah Abbas I of the Safavid Dynasty and Naser al-Din Shah of the Qajar Dynasty تجلی معرفت دینی در آیین‌‌های سوگواری ماه محرم: تحلیل تطبیقی دوره شاه عباس اول صفوی و ناصرالدین شاه قاجار 1 19 FA آذر جلیلیان استادیار، گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. Journal Article 1404/10/01 <p>The present study was conducted with the aim of comparatively analyzing the manifestation of religious knowledge in the mourning rituals of Muharram during two historical periods: the reign of Shah Abbas I of the Safavid dynasty and the reign of Naser al-Din Shah of the Qajar dynasty. This study is organized based on a historical and comparative approach and employs a descriptive-analytical method. The required data were collected through the examination of library sources, historical documents, travelogues, and historical texts. The findings indicate that mourning rituals in both historical periods were not merely individual practices; rather, they functioned as effective instruments for strengthening Shiite identity, creating social cohesion, reproducing religious knowledge, and establishing connections with structures of political power. Although the active presence of rulers, martyrdom-narrative recitation, elegiac preaching, and the use of symbols such as ritual standards and ceremonial insignia were among the common elements of both periods, fundamental differences can also be observed. In the Safavid era, emphasis was placed on elegiac preaching and content grounded in jurisprudential texts and authoritative narrations, whereas the Qajar period, with the expansion of passion plays, dramatic mourning performances, and the incorporation of popular and artistic elements, assumed a more theatrical and complex character. The results suggest that the semantic and epistemic core of these rituals remained stable and enduring over time, while only their performative form and content changed and adapted in accordance with the historical, cultural, and social transformations of each era.</p> <p>پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی تجلی معرفت دینی در آیین‌های سوگواری ماه محرم در دو دوره تاریخی شاه عباس اول صفوی و ناصرالدین شاه قاجار انجام شده است. این مطالعه با اتکا به رویکرد تاریخی و تطبیقی و بهره‌گیری از روش توصیفی و تحلیلی سامان یافته و داده‌های مورد نیاز آن از طریق بررسی منابع کتابخانه‌ای، اسناد تاریخی، سفرنامه‌ها و متون تاریخی گردآوری شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مناسک عزاداری در هر دو مقطع زمانی صرفا جنبه فردی نداشته، بلکه به عنوان ابزاری کارآمد در جهت تقویت هویت شیعی، ایجاد انسجام اجتماعی، بازتولید معرفت دینی و پیوند با ساختارهای قدرت سیاسی عمل کرده است. اگرچه حضور فعال حاکمان، مقتل‌خوانی، روضه‌خوانی و استفاده از نمادهایی چون علم و کتل از عناصر مشترک هر دو دوره به شمار می‌رود، اما تفاوت‌های بنیادینی نیز قابل مشاهده است؛ به گونه‌ای که در عصر صفوی تمرکز بر روضه‌خوانی و محتوای مبتنی بر متون فقهی و روایات معتبر بوده است، در حالی که دوره قاجار با گسترش شبیه‌خوانی، تعزیه و ورود عناصر عامیانه و هنری، جنبه‌ای نمایشی‌تر و پیچیده‌تر به خود گرفته است. نتایج حاکی از آن است که هسته معنایی و معرفتی این آیین‌ها در طول زمان ثابت و پایدار باقی مانده و تنها شکل و محتوای اجرایی آن‌ها متناسب با تحولات تاریخی، فرهنگی و اجتماعی هر عصر دستخوش تغییر و تطبیق شده است.</p> https://journaliki.com/index.php/journaliki/article/download/484/252