Maher Publication معرفت و بصیرت اسلامی 3060-7639 4 پاییز 1405 1405 06 30 From the Annihilation of Acts to the Annihilation of the Essence: An Analysis of the Structure of the Degrees of Divine Unity in the Contemporary Mystical Traditions of Najaf and Qom از فنای افعال تا فنای ذات: تحلیل ساختار مراتب توحیدی در سنت عرفانی معاصر نجف و قم 1 16 FA نسرین توکلی استادیار، الهیات و معارف اسلامی، گروه ادیان و عرفان، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 2026 04 06 <p>This study aims to analyze the structure of the degrees of divine unity in the contemporary mystical traditions of Najaf and Qom and to explain the gradual movement from the annihilation of acts to the annihilation of attributes and ultimately to the annihilation of the essence. The central question concerns how the stages of annihilation correspond to the degrees of divine unity and what spiritual and epistemological logic explains the relationship among these stages. The study adopts an analytical-interpretive approach and focuses on the conceptual reconstruction of mystical teachings related to divine unity, annihilation, self-knowledge, existential poverty, and subsistence. The findings indicate that the annihilation of acts represents the first level of negating independence, in which the spiritual traveler no longer perceives personal agency or worldly causes as independent of divine will and bestowal. At the level of the annihilation of attributes, this negation becomes deeper, as qualities such as knowledge, power, will, and virtue are no longer regarded as independently possessed perfections. The annihilation of the essence constitutes the final stage, in which the perception of the self as independently existing is removed and human existence is understood as essentially poor and dependent upon the Divine. The results show that these three levels are not separate experiences but form a continuous, hierarchical, and gradational structure in which each stage negates a deeper form of perceived independence. The distinction between the Najaf and Qom traditions lies primarily in their modes of articulation: Najaf emphasizes practical spiritual discipline, vigilance, and teacher-guided training, whereas Qom more often formulates the same path through philosophical, exegetical, and ontological concepts. Ultimately, annihilation in this tradition signifies not the destruction of human identity, but the dissolution of the illusion of independence and the realization of subsistence within the horizon of divine unity.</p> <p>پژوهش حاضر با هدف تحلیل ساختار مراتب توحیدی در سنت عرفانی معاصر نجف و قم و تبیین سیر تدریجی از فنای افعال تا فنای صفات و در نهایت فنای ذات انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که مراتب فنا در این سنت چگونه با مراتب توحید ارتباط می‌یابند و چه منطق سلوکی و معرفتی، پیوند میان این مراحل را توضیح می‌دهد. روش پژوهش تحلیلی ـ تفسیری است و بر بازسازی مفهومی آموزه‌های عرفانی مرتبط با توحید، فنا، معرفت نفس، فقر وجودی و بقا متمرکز است. یافته‌ها نشان می‌دهد که فنای افعالی نخستین مرحله نفی استقلال است که در آن سالک، فاعلیت خویش و سایر اسباب را مستقل از اراده و افاضه الهی مشاهده نمی‌کند. در مرحله فنای صفاتی، این نفی به سطحی عمیق‌تر انتقال می‌یابد و سالک کمالاتی مانند علم، قدرت، اراده و فضیلت را دارایی مستقل خود تلقی نمی‌کند. فنای ذاتی نیز مرتبه نهایی این مسیر است که در آن، تصور استقلال وجودی نفس از میان می‌رود و سالک وجود خویش را عین فقر و وابستگی به حقیقت الهی می‌یابد. نتایج نشان می‌دهد که این سه مرتبه، مراحل منفصل نیستند، بلکه ساختاری طولی، پیوسته و تشکیکی دارند و هر مرتبه، سطحی عمیق‌تر از خودبینی و استقلال ادعایی را نفی می‌کند. همچنین، تفاوت سنت نجف و قم بیشتر در شیوه بیان و انتقال آموزه‌هاست؛ نجف بر سلوک عملی، مراقبه و تربیت استادمحور تأکید دارد، در حالی که قم این مسیر را با زبان فلسفی، تفسیری و هستی‌شناختی صورت‌بندی می‌کند. در نهایت، فنا در این سنت نه به معنای نابودی هویت انسانی، بلکه به معنای زوال توهم استقلال و تحقق بقا در افق توحید است.</p> https://journaliki.com/index.php/journaliki/article/download/584/294