Maher Publication معرفت و بصیرت اسلامی 3060-7639 4 پاییز 1405 1405 06 30 A Comparative Study of the Anthropological Foundations of Negative and Positive Education in the Qur’an and the Thought of Kant, Comenius, and Pestalozzi بررسی تطبیقی مبانی انسان‌شناختی تربیت سلبی و ایجابی در قرآن و اندیشه کانت، کمینوس و پستالوزی 1 19 10.61838/iki.606 FA معصومه مهدی نیا دانشجوی دکتری، گروه علوم تربیتی، واحد ساری، دانشگاه آزاد اسلامی، ساری، ایران. سیده اکرم اصحابی گروه فلسفه، واحد ساری، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل، ایران. وحید فلاح گروه فلسفه، واحد ساری، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل، ایران. Journal Article 2026 04 05 <p>This study aims to comparatively examine the anthropological foundations of negative and positive education in the Qur’an and in the thought of Kant, Comenius, and Pestalozzi. The central premise is that every educational system is grounded in a specific conception of human nature, freedom, reason, will, educability, and the legitimate scope of educational intervention, and that differences in these assumptions produce different interpretations of negative and positive education. The study employs an analytical-comparative method and examines the four perspectives through such themes as human nature, educability, freedom and discipline, reason and volition, the role of environment and the educator, and the ultimate aim of education. The findings indicate that the Qur’anic perspective regards the human being as endowed with innate disposition, reason, free will, and the capacity for moral and spiritual development, while also remaining vulnerable to negligence, deviation, and uncontrolled desire. Accordingly, negative education is directed toward removing obstacles to development, whereas positive education focuses on cultivating intellectual, moral, and spiritual capacities. In Kant’s thought, negative education is primarily expressed through discipline and the restraint of natural inclinations, while positive education seeks to develop moral autonomy and rational self-government. Comenius emphasizes universal educability, conformity with nature, and gradual development, whereas Pestalozzi stresses the harmonious cultivation of intellectual, emotional, and practical capacities within an environment of affection and experience. The study concludes that all four perspectives regard negative and positive education as complementary rather than mutually exclusive, although they differ fundamentally in their conceptions of human nature, the source of values, the meaning of freedom, and the final aim of education. Among these approaches, the Qur’anic model offers a more integrated framework by linking innate disposition, reason, freedom, responsibility, and spiritual development.</p> <p>پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مبانی انسان‌شناختی تربیت سلبی و ایجابی در قرآن و اندیشه کانت، کمینوس و پستالوزی انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که هر نظام تربیتی بر تصویری خاص از ماهیت انسان، آزادی، عقل، اراده، قابلیت رشد و حدود مداخله تربیتی استوار است و تفاوت در این مبانی، به تفاوت در تعریف و کارکرد تربیت سلبی و ایجابی منجر می‌شود. روش پژوهش تحلیلی ـ تطبیقی است و مفاهیم اصلی در چهار دیدگاه بر اساس محورهایی مانند سرشت انسان، تربیت‌پذیری، آزادی و انضباط، عقل و اراده، نقش محیط و مربی و غایت نهایی تربیت بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در نگرش قرآنی، انسان موجودی برخوردار از فطرت، عقل، اختیار و ظرفیت تعالی است، اما هم‌زمان در معرض غفلت، انحراف و سلطه تمایلات قرار دارد؛ ازاین‌رو، تربیت سلبی به رفع موانع رشد و تربیت ایجابی به شکوفایی ظرفیت‌های اخلاقی، عقلانی و معنوی معطوف است. در اندیشه کانت، تربیت سلبی بیشتر در قالب انضباط و مهار تمایلات طبیعی و تربیت ایجابی در قالب پرورش خودآیینی و عقلانیت اخلاقی ظاهر می‌شود. کمینوس بر تربیت‌پذیری همگانی انسان، هماهنگی آموزش با طبیعت و رشد تدریجی تأکید دارد و پستالوزی نیز پرورش هماهنگ قوای ذهنی، عاطفی و عملی را در بستری از محبت و تجربه ضروری می‌داند. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که هر چهار دیدگاه، تربیت سلبی و ایجابی را به‌صورت مکمل می‌فهمند، اما در تعریف ماهیت انسان، منشأ ارزش‌ها، معنای آزادی و غایت نهایی تربیت تفاوت‌های بنیادین دارند. در این میان، الگوی قرآنی با پیوند دادن فطرت، عقل، اختیار، مسئولیت و بعد معنوی، چارچوبی یکپارچه‌تر برای تبیین رابطه میان رفع موانع و پرورش فضایل ارائه می‌دهد.</p> https://journaliki.com/index.php/journaliki/article/download/606/310