Maher Publication معرفت و بصیرت اسلامی 3060-7639 در دست انتشار 1406 10 01 A Comparative Study of the Legitimacy and Role of Arbitration in Dispute Resolution across the Five Islamic Schools of Jurisprudence بررسی تطبیقی مشروعیت و نقش داوری در حل اختلافات در مذاهب خمسه 1 21 FA عباس زهیری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه امیرالمؤمنین (ع) ، اهواز، ایران سيد حسن موسوی هاشمی گروه حقوق خصوصی ، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران. عبدالباری جوانمردزاده گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی ، دانشگاه فرهنگیان ، اهواز، ایران Journal Article 2026 06 16 <p>Arbitration is one of the oldest mechanisms of dispute resolution and occupies an important position in Islamic jurisprudence alongside formal adjudication. It enables disputing parties to refer their conflict to a trusted third party or a panel of arbitrators and thereby resolve disputes through a consensual process. Despite the broad acceptance of arbitration in Islamic legal thought, significant differences exist among the five Islamic schools regarding the foundations of the legitimacy of the arbitrator-judge, the required qualifications of arbitrators, the scope of arbitral jurisdiction, the relationship between arbitration and formal adjudication, and the binding force of arbitral awards. This study aims to comparatively examine the legitimacy and role of arbitration in dispute resolution from the perspectives of Imami, Hanafi, Maliki, Shafi‘i, and Hanbali jurisprudence. The research adopts a descriptive-analytical method with a comparative approach and analyzes relevant jurisprudential and legal materials. The findings indicate that party consent, arbitrator competence, justice, and conformity of the award with Islamic legal principles constitute common foundations across the five schools, although the relative weight and practical application of these elements differ. Imami jurisprudence tends to conceptualize arbitration as an institution closely connected to formal adjudication and therefore places greater emphasis on the scholarly and ethical qualifications of the arbitrator. Hanafi jurisprudence gives greater significance to party consent and mutual trust, while Maliki and Hanbali jurisprudence generally adopt intermediate and mixed approaches. Shafi‘i jurisprudence also reflects diverse views concerning the extent and conditions of arbitral legitimacy. Differences further emerge regarding arbitrable disputes, the level of legal knowledge required of arbitrators, and the binding effect of arbitral decisions. Overall, arbitration is recognized across the five schools as a legitimate and effective mechanism that, when conducted within appropriate religious and legal limits, can facilitate peaceful dispute resolution, accelerate proceedings, preserve social relationships, and reduce the burden on formal courts.</p> <p>داوری به‌عنوان یکی از شیوه‌های دیرینه حل‌وفصل اختلافات، در فقه اسلامی جایگاهی قابل توجه دارد و در کنار قضاوت رسمی، امکان ارجاع اختلاف به شخص یا اشخاص مورد اعتماد طرفین را فراهم می‌سازد. با وجود پذیرش اصل داوری در بخش مهمی از منابع فقهی، درباره مبانی مشروعیت قاضی تحکیم، شرایط داور، قلمرو صلاحیت وی، رابطه داوری با قضاوت رسمی و میزان الزام‌آوری رأی صادرشده، میان مذاهب خمسه اختلاف‌نظرهایی وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مشروعیت و نقش داوری در حل اختلافات از منظر فقه امامیه، حنفیه، مالکیه، شافعیه و حنابله انجام شده است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده‌ها بر اساس منابع فقهی و حقوقی مرتبط تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در همه مذاهب، رضایت طرفین، صلاحیت داور، رعایت عدالت و عدم مخالفت رأی با موازین شرعی از عناصر اساسی داوری محسوب می‌شوند، اما وزن و نحوه اعمال این عناصر یکسان نیست. در فقه امامیه، داوری ماهیتی نزدیک‌تر به قضاوت رسمی دارد و بر شرایط علمی و اخلاقی داور تأکید بیشتری می‌شود؛ در حالی که در مذهب حنفی، نقش تراضی و اعتماد طرفین برجسته‌تر است. مالکیه و حنابله رویکردی میانه و ترکیبی دارند و در شافعیه نیز دیدگاه‌های متنوعی درباره حدود مشروعیت تحکیم مشاهده می‌شود. اختلافات همچنین در قلمرو دعاوی قابل ارجاع، شرایط علمی داور و میزان الزام‌آوری رأی نمایان است. در مجموع، داوری در مذاهب خمسه نهادی مشروع و کارآمد برای حل اختلافات شناخته می‌شود که در صورت رعایت ضوابط شرعی و حقوقی، می‌تواند در کاهش خصومت، تسریع رسیدگی، حفظ روابط اجتماعی و کاهش بار مراجع قضایی نقش مؤثری ایفا کند.</p> https://journaliki.com/index.php/journaliki/article/download/618/313