معرفتشناسی حیرت در آثار جامی: تحلیل جایگاه نادانی آگاهانه در عبور سالک از علم رسمی به شهود عرفانی
کلمات کلیدی:
جامی؛ حیرت عرفانی؛ نادانی آگاهانه؛ علم رسمی؛ معرفت شهودی؛ کشف و شهود؛ عرفان اسلامیچکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل جایگاه معرفتشناختی حیرت در آثار عبدالرحمن جامی و تبیین نقش نادانی آگاهانه در گذار سالک از علم رسمی به شهود عرفانی انجام شده است. مسئله اصلی آن است که حیرت در اندیشه جامی صرفاً حالت روانی ناشی از ابهام یا فقدان اطلاعات نیست، بلکه مرتبهای متعالی از خودآگاهی معرفتی است که پس از شناخت محدودیت عقل، زبان و مفاهیم حصولی پدید میآید. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی هرمنوتیکی، مضامین مرتبط با علم، عقل، جهل، عجز، حیرت، عشق، فنا، کشف و شهود را در آثار منظوم و منثور جامی بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که جامی علم رسمی را بهطور مطلق نفی نمیکند، بلکه آن را مقدمهای ضروری برای تشخیص، تعلیم و ساماندهی اندیشه میداند. بااینحال، هنگامی که سالک مفاهیم، اصطلاحات و استدلالهای خود را با تمام حقیقت یکسان بگیرد، علم به حجاب معرفت تبدیل میشود. نادانی آگاهانه در این چارچوب به معنای بازگشت به جهل ابتدایی نیست، بلکه آگاهی پخته از ناتوانی شناخت محدود در احاطه بر حقیقت نامتناهی است. این آگاهی غرور علمی و خودبنیادی فاعل شناسا را تضعیف میکند و او را برای دریافت حضوری حقیقت آماده میسازد. حیرت از یک سو پایان ادعای کفایت معرفت حصولی و از سوی دیگر آستانه کشف و شهود است. همچنین، پس از تحقق شهود نیز حیرت از میان نمیرود، بلکه با مشاهده بیپایانی تجلیات الهی عمیقتر میشود. بر این اساس، میتوان میان حیرت ابتدایی ناشی از کمبود معرفت و حیرت متعالی برخاسته از کمال معرفت تمایز نهاد. نتیجه پژوهش نشان میدهد که در معرفتشناسی جامی، کمال دانایی نه در ادعای احاطه بر حقیقت، بلکه در شناخت حدود دانایی، تواضع معرفتی و گشودگی مستمر در برابر تجلیات نامتناهی حقیقت تحقق مییابد.
دانلودها
مراجع
Chittick, W. C. (1989). The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination. State University of New York Press.
Chittick, W. C. (1994). Imaginal Worlds: Ibn al-Arabi and the Problem of Religious Diversity. State University of New York Press. https://doi.org/10.1515/9780791498958
Ernst, C. W. (1985). Words of Ecstasy in Sufism. State University of New York Press.
Gorjian, M.-M., & Hashemi, K. (2012). The Scope of Theoretical and Intuitive Intellect in Mysticism from Ibn Arabi's Perspective. The Tradition of Wisdom, 3(12).
Hekmat, A. A. (1941). Jami: Studies in the Life and Poetic and Prose Works of Abd al-Rahman Jami. University of Tehran Press.
Hosseini Shahroudi, S. M., & Sadafi, M. (2012). Language as a Mediator of the Phenomenological-Hermeneutic Experience of Sense in Ibn Arabi's Classification of Witnessings. Journal of Mysticism Studies(6), 45-70.
Jami, A. a.-R. (1906). Lawa'ih: A Treatise on Sufism (Vol. 16). Royal Asiatic Society. https://archive.org/details/lawaih00jaamuoft
Jami, A. a.-R. (1957). Breaths of Intimacy from the Presences of Holiness. Mahmud Bookshop.
Jami, A. a.-R. (1977). Critique of the Texts in Commentary on the Imprint of the Bezels. Imperial Iranian Academy of Philosophy.
Jami, A. a.-R. (1979). The Precious Pearl: Al-Jami's Al-Durrah Al-Fakhirah. State University of New York Press.
Javadi, M., & Moazzami Goudarzi, A. (2008). Mystical Intuition and Its Epistemological Value. Journal of Religious Thought, 7(25), 91-116. https://doi.org/10.22099/jrt.2013.1294
Kakaei, G. (2003). The Unity of Being according to Ibn Arabi and Meister Eckhart. Hermes Publishers.
Knysh, A. D. (1999). Ibn Arabi in the Later Islamic Tradition: The Making of a Polemical Image in Medieval Islam. State University of New York Press.
Mirakhurli, R., Khayyatian, G., & Hamzeian, A. (2021). An Examination of Mystical Epistemology in the Poetic and Prose Works of Abd al-Rahman Jami. Research in Persian Language and Literature(62), 1-28. https://www.ensani.ir/fa/article/490724/
Mohammadian, A., Fazel, S., & Rasouli Gorvi, F. (2013). The Perfect Human from the Perspectives of Jami and Ibn Arabi. Research in Islamic Education Issues, 20(17).
Mortezaei, B. (2012). The Place of Reason in Ibn Arabi's Mystical Worldview and the Reasons for Its Inability to Know God. New Religious Thought(29).
Rahimian, S. (2014). Foundations of Theoretical Mysticism. Organization for Researching and Composing University Textbooks in the Humanities (SAMT).
Sadeghi, M. (2006). Bewilderment in Mysticism. Philosophical-Theological Research(28). https://ensani.ir/fa/article/92524/
Sajjadi, S. J. (1983). Dictionary of Sufi Terms, Expressions, and Technical Vocabulary. Tahuri Library.
Schimmel, A. (1975). Mystical Dimensions of Islam. University of North Carolina Press.
Tafsiri, R., & Taheri, H. (2022). Paradox and Its Functions in Expressing the Experience of the Unity of Being in Timurid-Era Poetry. Persian Language and Literature(245), 125-148.
Zarrinkub, A. (1983). The Value of the Sufi Heritage. Amir Kabir Publishing Institute.
Zarrinkub, A. (1997). Continuation of a Search in Iranian Sufism. Amir Kabir Publishing Institute.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mohammad Reza Keyvanloo Shahristanaki (Author); Mandana Alimi; Mohammad Sharif Hosseini (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.