بررسی تطبیقی مشروعیت و نقش داوری در حل اختلافات در مذاهب خمسه

نویسندگان

  • عباس زهیری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه امیرالمؤمنین (ع) ، اهواز، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0003-0299-4811
  • سيد حسن موسوی هاشمی گروه حقوق خصوصی ، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران. https://orcid.org/0009-0009-9241-9696
  • عبدالباری جوانمردزاده گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی ، دانشگاه فرهنگیان ، اهواز، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-7851-6064

کلمات کلیدی:

داوری, قاضی تحکیم, مشروعیت, مذاهب خمسه, فقه امامیه, حل اختلاف

چکیده

داوری به‌عنوان یکی از شیوه‌های دیرینه حل‌وفصل اختلافات، در فقه اسلامی جایگاهی قابل توجه دارد و در کنار قضاوت رسمی، امکان ارجاع اختلاف به شخص یا اشخاص مورد اعتماد طرفین را فراهم می‌سازد. با وجود پذیرش اصل داوری در بخش مهمی از منابع فقهی، درباره مبانی مشروعیت قاضی تحکیم، شرایط داور، قلمرو صلاحیت وی، رابطه داوری با قضاوت رسمی و میزان الزام‌آوری رأی صادرشده، میان مذاهب خمسه اختلاف‌نظرهایی وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مشروعیت و نقش داوری در حل اختلافات از منظر فقه امامیه، حنفیه، مالکیه، شافعیه و حنابله انجام شده است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده‌ها بر اساس منابع فقهی و حقوقی مرتبط تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در همه مذاهب، رضایت طرفین، صلاحیت داور، رعایت عدالت و عدم مخالفت رأی با موازین شرعی از عناصر اساسی داوری محسوب می‌شوند، اما وزن و نحوه اعمال این عناصر یکسان نیست. در فقه امامیه، داوری ماهیتی نزدیک‌تر به قضاوت رسمی دارد و بر شرایط علمی و اخلاقی داور تأکید بیشتری می‌شود؛ در حالی که در مذهب حنفی، نقش تراضی و اعتماد طرفین برجسته‌تر است. مالکیه و حنابله رویکردی میانه و ترکیبی دارند و در شافعیه نیز دیدگاه‌های متنوعی درباره حدود مشروعیت تحکیم مشاهده می‌شود. اختلافات همچنین در قلمرو دعاوی قابل ارجاع، شرایط علمی داور و میزان الزام‌آوری رأی نمایان است. در مجموع، داوری در مذاهب خمسه نهادی مشروع و کارآمد برای حل اختلافات شناخته می‌شود که در صورت رعایت ضوابط شرعی و حقوقی، می‌تواند در کاهش خصومت، تسریع رسیدگی، حفظ روابط اجتماعی و کاهش بار مراجع قضایی نقش مؤثری ایفا کند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Abdoli, F., Habibi Dargah, B., & Zarrabi, M. (2024). Extending the Scope of Arbitration to Third Parties in Iranian Law, Imami Jurisprudence and English Law with an Approach to Judicial Practice. Comparative Research in Jurisprudence, Law and Politics, 6(3), 86-107.

Ahmadi, M. (2021). Arbitration Law. Mizan.

Ansari, B. (2019). International Trade Law. SAMT.

Bagherzadeh, H., Mansouri Razi, A., & Ashjari Masouleh, A. (2025). Annulment of Arbitral Awards in the Iranian and English Legal Systems. Journal of Legal Studies.

Biranvand, B., Manaqeb, S. M., & Momeni, N. (2023). Criteria of Right and Wrong in Arbitration from the Perspective of the Holy Quran: Based on Imami Jurisprudence and Doctrine. Ghalib Quarterly.

Feyz, A. (2018). Foundations of Jurisprudence and Principles. University of Tehran.

Ghasemzadeh, S. M. (2018). Law of Obligations. SAMT.

Hosseini-Nejad, H. (2018). Arbitration and Dispute Resolution Methods. Mizan.

Hosseini, M. (2020). The Position of Arbitration in Islamic Law and Iranian Law. Legal Research Quarterly.

Hosseini, M. (2021). A Comparative Study of Tahkim in Islamic Jurisprudence and Arbitration in Contemporary Law. Comparative Law Studies Quarterly.

Jafari Tabar, A. (2019). Domestic and International Arbitration Law. SAMT.

Joneidi, L. (2017). International Commercial Arbitration. University of Tehran.

Joneidi, L. (2021). The Position of International Commercial Arbitration in the Iranian Legal System. Judiciary Legal Journal.

Karimi, A. (2020). Conditions and Limits of Arbitrator Jurisdiction in Iranian Law and Islamic Jurisprudence. Private Law Research Quarterly.

Karimi, A. (2021). Arbitration and Its Role in Reducing the Volume of Judicial Litigation. Legal Knowledge Journal.

Karimi, Y. (2019). International Commercial Arbitration. SAMT.

Katouzian, N. (2017). Civil Law: Specific Contracts. Enteshar Co.

Katouzian, N. (2018). General Rules of Contracts, Volume 1. Enteshar Co.

Khaleghi, A. (2019). International Commercial Arbitration Law in the Current Legal Order. Shahr-e Danesh.

Mohaghegh Damad, M. (2019). A Jurisprudential Analysis of the Position of Judiciary and Arbitration in Islamic Law. Journal of Jurisprudential and Legal Research.

Mohajeri, A. (2021). Comprehensive Commentary on the Civil Procedure Code: Arbitration. Fekrsazan.

Mohajeri, A. (2022). The Role of the International Commercial Arbitration Law in the Development of Arbitration in Iran. Private Law Quarterly.

Mousavi Bojnourdi, S. M. (2017). Al-Qawa'id al-Fiqhiyya. Nashr al-Hadi.

Mousavi, S. M. (2018). Jurisprudential Foundations of the Legitimacy of Arbitration and the Arbitrator-Judge. Islamic Jurisprudence and Law Quarterly.

Pourabdollah, M. (2022). A Jurisprudential Analysis of the Arbitrator-Judge. Journal of Legal Research.

Rezaei, A. (2019). Jurisprudence and Judiciary. Boostan-e Ketab.

Sadeghi, H. (2019). A Comparative Study of Arbitration in Imami and Sunni Jurisprudence. Comparative Jurisprudence Quarterly.

Safari, M. (2021). Domestic and International Commercial Arbitration. Mizan.

Shahidi, M. (2017). Formation of Contracts and Obligations. Majd.

Shahidi, M. (2018). Principles of Contracts and Obligations. Majd.

Shams, A. (2020). Arbitration and Conciliation in Civil Procedure. Derak.

Shams, A. (2022). Civil Procedure, Volume 1. Derak.

Shams, A. (2023). Civil Procedure, Volume 3. Derak.

Shams, A., & Bathaei, S. F. (2020). The Legal Nature of Arbitration. Legal Knowledge Journal.

Shojaei, R. (2022). Examining the Legitimacy of Arbitration in Imami Jurisprudence. Jurisprudential Studies Quarterly.

Zeraat, A. (2018). Arbitration Law. Ghoghnoos.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

زهیری ع. ., موسوی هاشمی س. ح., & جوانمردزاده ع. (1406). بررسی تطبیقی مشروعیت و نقش داوری در حل اختلافات در مذاهب خمسه. معرفت و بصیرت اسلامی, 1-21. https://journaliki.com/index.php/journaliki/article/view/618