از تجربه تا وحی: بازخوانی تطبیقی تربیت معنوی کودکان در رویکرد جان دیویی و علامه طباطبایی

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بازخوانی و مقایسه تطبیقی مفهوم و دلالت‌های «تربیت معنوی کودکان» در دو رویکرد متمایز،رویکرد تجربه‌گرایانه و آموزشی جان دیویی و دیدگاه فلسفی-دینی علامه طباطبایی، طراحی شد. داده‌های پژوهش از طریق «تحلیل محتوای اسنادی» گردآوری شدند؛ بدین صورت که با روش نمونه‌گیری هدفمند، آثار کلیدی دو متفکر (متون فلسفی، تربیتی و تفسیری) به‌عنوان جامعه مطالعاتی انتخاب گردیدند. ابزار گردآوری اطلاعات شامل فیش‌برداری ساختاریافته و کدگذاری مضمون‌محور بود. تحلیل داده‌ها با روش «تحلیل مضمون» انجام شد تا ابعاد و مؤلفه‌های تربیت معنوی استخراج شوند؛ سپس با روش تطبیقی بر پایه الگوی پیشنهادی تطبیق نظری (مقایسه نظری) بین دو دیدگاه انجام گرفت. یافته‌ها نشان داد که در دیدگاه دیویی معنویت کودکان در بستر زندگی اجتماعی، تجربه زیسته، مشارکت اخلاقی و تعامل عملی شکل می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که مدرسه و کلاس باید بستری برای تجربه، تفکر، همکاری و مسئولیت‌پذیری فراهم سازند. در مقابل، در دیدگاه علامه طباطبایی تربیت معنوی متکی بر عقل دینی، وحی، فطرت الهی و سلوک فردی-اخلاقی است و رشد معنوی از طریق خودشناسی، ارتباط با خدا، تهذیب نفس و عبادت تحقق می‌یابد. با این حال، علی‌رغم تفاوت‌های فلسفی، هر دو رویکرد بر تربیت همه‌جانبه — یعنی پرورش ابعاد شناختی، عاطفی و کنشی انسان  تأکید دارند و رشد اخلاقی، خودآگاهی و کمال انسانی را هدف اصلی تربیت معنوی می‌دانند. نتیجه‌گیری می‌شود که ترکیب منطقی و خلاقانه این دو نگرش می‌تواند مستند و زمینه‌ساز یک الگوی تلفیقی و بومی تربیت معنوی برای کودکان باشد؛ الگویی که هم به نیازهای معنوی اخلاقی و هم به واقعیت‌های اجتماعی و تربیتی معاصر توجه دارد.