از فنای افعال تا فنای ذات: تحلیل ساختار مراتب توحیدی در سنت عرفانی معاصر نجف و قم
کلمات کلیدی:
فنا, توحید افعالی, توحید صفاتی, توحید ذاتی, سنت عرفانی نجف, سنت عرفانی قمچکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل ساختار مراتب توحیدی در سنت عرفانی معاصر نجف و قم و تبیین سیر تدریجی از فنای افعال تا فنای صفات و در نهایت فنای ذات انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که مراتب فنا در این سنت چگونه با مراتب توحید ارتباط مییابند و چه منطق سلوکی و معرفتی، پیوند میان این مراحل را توضیح میدهد. روش پژوهش تحلیلی ـ تفسیری است و بر بازسازی مفهومی آموزههای عرفانی مرتبط با توحید، فنا، معرفت نفس، فقر وجودی و بقا متمرکز است. یافتهها نشان میدهد که فنای افعالی نخستین مرحله نفی استقلال است که در آن سالک، فاعلیت خویش و سایر اسباب را مستقل از اراده و افاضه الهی مشاهده نمیکند. در مرحله فنای صفاتی، این نفی به سطحی عمیقتر انتقال مییابد و سالک کمالاتی مانند علم، قدرت، اراده و فضیلت را دارایی مستقل خود تلقی نمیکند. فنای ذاتی نیز مرتبه نهایی این مسیر است که در آن، تصور استقلال وجودی نفس از میان میرود و سالک وجود خویش را عین فقر و وابستگی به حقیقت الهی مییابد. نتایج نشان میدهد که این سه مرتبه، مراحل منفصل نیستند، بلکه ساختاری طولی، پیوسته و تشکیکی دارند و هر مرتبه، سطحی عمیقتر از خودبینی و استقلال ادعایی را نفی میکند. همچنین، تفاوت سنت نجف و قم بیشتر در شیوه بیان و انتقال آموزههاست؛ نجف بر سلوک عملی، مراقبه و تربیت استادمحور تأکید دارد، در حالی که قم این مسیر را با زبان فلسفی، تفسیری و هستیشناختی صورتبندی میکند. در نهایت، فنا در این سنت نه به معنای نابودی هویت انسانی، بلکه به معنای زوال توهم استقلال و تحقق بقا در افق توحید است.
دانلودها
مراجع
Al-Ghazali, A. H. (2015). The Revival of the Religious Sciences: Ihya' 'ulum al-din. Islamic Texts Society.
Al-Hallaj, H. i. M. (1974). The Tawasin of Mansur al-Hallaj. Diwan Press.
Arab-Jaafari, M., & Shaban-zadeh, M. (2015). Comparison of the concept of annihilation in the thoughts of Abu Saeed Abu Al-Khair and Sohrab Sepehri. The Mysticism Magazine in Persian Literature, 7(27).
Chittick, W. C. (1983). The Sufi Path of Love: The Spiritual Teachings of Rumi. State University of New York Press.
Fadavi, T., & Toghiani, E. (2010). Examining and Analyzing the Reflection of Annihilation in Attar’s Mantiq al-Tayr. Ayeneh-ye Ma‘refat, 22, 99-120.
Hojjari, S., & Nasr Esfahani, M. R. (2020). An Examination of Annihilation and Subsistence from Sanai's Perspective Based on the First Mystical Tradition. Poetry Research Quarterly, 12(46), 65-90.
Ibn Arabi, M. (1999). Al-Futuhat al-Makkiyya. Dar Sadir.
Ibn Babawayh, M. i. A. (1978). Divine Unity. Islamic Publishing Institute.
Isazadehfar, M. (2017). Manifestations of Annihilation and Survival in Contemporary Persian Narratives. Journal of Islamic Mysticism Studies, 9(4), 475-500.
Javadi Amoli, A. (2009). The Etiquette of the Annihilation of the Near Ones. Esra Publishing Center.
Kumar, S. (2022). Exploring the Notion of Self in Sufism and Advaita Vedanta: Unity, Divine Love, and Spiritual Realization. Research Hub International Multidisciplinary Research Journal, 9(4), 29-33. https://doi.org/10.53573/rhimrj.2022.v09i04.005
Qazi Saeed Qomi, M. S. i. M. M. (2002). Commentary on Saduq's Divine Unity, Volume 1. Ministry of Culture and Islamic Guidance.
Rumi, J. a.-D. (1925). The Mathnawi of Jalaluddin Rumi. Luzac.
Shabistari, M. (1969). The Secret Rose Garden: Gulshan-i Raz. John Murray.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 Nasrin Tavakoli
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
