واکاوی فقهی و حقوقی آخرین رمق حیات در قتل نفس
کلمات کلیدی:
حیات نباتی, عنصر مادی جرم قتل, سلب حیات, قطع حمایتهای حیاتی, حقوق کیفری ایرانچکیده
پژوهش حاضر به واکاوی فقهی و حقوقی مفهوم «آخرین رمق حیات» (حیات غیرمستقر) در قتل نفس میپردازد. آخرین رمق حیات وضعیتی حد واسط است که فرد در آستانه مرگ قرار دارد؛ علائم حیاتی محدود (مانند ضربان قلب ضعیف، تنفس وابسته به دستگاه یا فعالیتهای پایه زیستی) ادامه مییابد، اما بازگشت به حیات مستقل و پایدار (حیات مستقر) عملاً محال است. مسئله اصلی پژوهش این است که آیا پایان دادن به این وضعیت (مانند قطع حمایتهای حیاتی) میتواند مصداق رفتار فیزیکی لازم برای تحقق عنصر مادی قتل نفس (سلب حیات انسان زنده دارای نفس محترمه کامل) تلقی شود یا خیر. با روش تفسیری-تحلیلی و بهرهگیری از منابع فقه امامیه، حقوقی و پزشکی، یافتهها نشان میدهد که در فقه امامیه، آخرین رمق حیات اغلب معادل جدایی روح از بدن تلقی شده و فرد در این وضعیت در حکم میت محسوب میگردد؛ بنابراین اعمال علیه او جنایت بر میت است، نه قتل نفس. ماده ۳۷۲ قانون مجازات اسلامی (مصوب ۱۳۹۲) این تمایز فقهی را صریحاً در حقوق کیفری ایران منعکس کرده و مسئولیت افراد دخیل را تقسیم مینماید: نفر اول (ایجادکننده حیات غیرمستقر، مانند واردکننده آسیب اولیه) قصاص یا دیه جراحت میپردازد و نفر دوم (پایاندهنده به آخرین رمق، مانند قطعکننده حمایتها بدون آسیب مستقیم جدید) مرتکب جنایت بر میت شناخته میشود. در نتیجه، چنین اقدامی غالباً عنصر مادی قتل نفس را محقق نمیسازد و یا فاقد وصف کیفری است (در چارچوب تشخیص پزشکی قانونی و رضایت ولی قانونی). نقش محوری فقه امامیه در تبیین مرگ بر پایه جدایی روح، علم پزشکی در تشخیص دقیق مرگ مغزی و حیات غیرمستقر، تفسیر قضایی ماده ۳۷۲ و چالشهای ناشی از خلأ تقنینی در تعریف دقیق مرز حیات و مرگ، از نکات کلیدی پژوهش است. پژوهش نتیجه میگیرد که تمایز فقهی و حقوقی میان حیات مستقر و آخرین رمق حیات، مبنای اصلی تحلیل مسئولیت کیفری در قتل نفس است و ضرورت بازنگری تقنینی برای هماهنگی میان مبانی فقه امامیه، یافتههای پزشکی مدرن و حقوق کیفری وجود دارد تا ابهامات قضایی رفع و عدالت کیفری تضمین گردد.
دانلودها
مراجع
Aghaeinia, H. (2005). General Criminal Law. Mizan.
Ahmadi, M., & Noroozi, N. (2022). Criminal responsibility and euthanasia: A comparative perspective. International Journal of Law and Ethics, 15(2), 101-128.
Ahmadi, M., & Norouzi, N. (2022). Criminal Responsibility of the Physician in Self-Willed Death (Euthanasia) in Iranian Law and International Documents. Contemporary Islamic Law Discourse, 2(4), 245-263.
Ardebili, M. A. (2014). General Criminal Law (Volume 1). Mizan.
Azizi, K., & Layegh, M. (2025). Investigating the Criminal Responsibility of the Physician in Self-Willed Death (Euthanasia) in Iranian Law and International Documents. Contemporary Islamic Law Discourse, 2(4), 245-263.
Daryabian, A., Shakib, N., & Mahmoudi, M. (2025). De-moralization of Merciful Crimes: A Criminological-Philosophical Analysis of Involuntary Euthanasia of Infants with a Focus on the Dr. Leonard Arthur Case. Philosophy of Law, 10(3), 1-28.
Hadi, Q., Habibitabar, J., & Sadighi Akha, H. (2024). Feasibility of intellect retribution with emphasis on crimes leading to vegetative state. International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 11(11).
Jafari Langroudi, M. J. (1999). Legal Terminology (10th ed.). Ganj-e Danesh.
Jafari, M. (2016). Reflections on the Nature and Scope of Will in the Achievement of Criminal Responsibility. Criminal Law Research, 15, 121-141.
Mohagheghi, M. (1996). Medicine in Islam. Culture, 20-21, 267-284.
Mohseni, M. (2003). General Criminal Law Course: Volume One (General Principles of Criminal Law) (3rd ed.). Ganj-e Danesh.
Rahmati, M., & Abbasi, M. (2012). Investigating the Status of Vegetative State from the Perspective of Criminal Law. Medical Law.
Tahmasebifard, M., Ghasemi Ahd, V., & Ghadiri, J. (2025). Civil Liability for Determining the Blood Money of Persons in a Vegetative State Resulting from Medical Error.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Zobideh Ghojavand (Author); Maryam Naghdi Dorabati; Seyyed Abbas Jazayeri, Mohammad Rasool Ahangaran (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.